Momo

 Bir masal gibi başlar; bir kız çocuğu, eski bir tiyatro, dost insanlar… Ama sayfalar ilerledikçe okur şunu fark eder: Bu hikâye saatlerle değil, hayatla ilgilidir. Zamanla değil, zamanın bizden nasıl çalındığıyla.

Momo kimsesiz bir çocuktur. Nereden geldiği, anne babasının kim olduğu bilinmez. Bir gün, şehrin kıyısındaki harap bir amfitiyatronun taş basamaklarına yerleşir. Yanında neredeyse hiçbir şey yoktur. Ama sahip olduğu bir şey vardır ki, romandaki herkes için en kıymetlisi odur: Dinlemek. Momo, insanları gerçekten dinler. Sözlerini bölmeden, öğüt vermeden, acele etmeden. Onun yanında insanlar içlerini açar, dertlerini fark eder, çözümleri kendileri bulur. Bu yüzden kısa sürede etrafında küçük ama sıcak bir dünya oluşur. Süpürgeci Beppo, hikâye anlatıcısı Gigi, çocuklar, mahalleli… Momo’nun amfitiyatrosu bir buluşma yerine dönüşür. Zaman yavaş akar, ama doludur.

Romanın ilk bölümleri bu dünyanın neşesiyle örülüdür. Beppo’nun süpürürken söylediği cümleler, Gigi’nin bitmek bilmeyen hikâyeleri, çocukların oyunları… Ende burada yalnızca bir mekân kurmaz; bir zaman duygusu kurar. Acele etmeyen, yarışmayan, ölçülmeyen bir zaman. İnsanların birbirine bakabildiği, dinleyebildiği, bekleyebildiği bir zaman. Okur, bu sayfalarda tuhaf bir huzur hisseder. Çünkü bu dünya, bildiğimiz dünyanın tersidir.

Sonra Duman Adamlar gelir. Gri giyimli, gri konuşan, gri düşünen bu adamlar, insanlara zaman tasarrufunu öğretir. “Boş şeylerle vakit kaybediyorsunuz,” derler. “Sohbetle, oyunla, hayal kurmakla…” İnsanları ikna ederler: Zamanınızı biriktirin, ileride kullanırsınız. Bunun için dost sohbetlerinden vazgeçmek, çocukları daha az görmek, hayalleri ertelemek gerekir. Başta kimse fark etmez. Ama yavaş yavaş mahalle değişir. İnsanlar aceleci olur. Yüzler asılır. Oyunlar biter. Kimsenin kimseyi dinleyecek vakti kalmaz. Ve tuhaf bir şekilde, “zaman kazandıklarını” sanırken, hayattan eksilmeye başlarlar.

Momo, bu değişimi ilk fark eden kişidir. Çünkü onun gücü, tam da kaybolan şeydir: Dikkat. Duman Adamlar onu tehdit olarak görür. Momo’nun varlığı, onların kurduğu düzeni bozar. Çünkü Momo’nun yanında insanlar durur. Düşünür. Hisseder. Ve durmak, bu sistem için en büyük tehlikedir.

Buradan sonra roman, masalsı bir maceraya açılır. Momo, zamanın efendisi Hora Usta’yla ve konuşan kaplumbağa Kassiopeia’yla tanışır. Zamanın nerede saklandığını, insanların saatlerinin nasıl çalındığını, Duman Adamların aslında neyle var olduğunu öğrenir. Ende, zamanı soyut bir kavram olmaktan çıkarır, elle tutulur bir şeye dönüştürür: Altın çiçekler gibi açan saatler, yavaşça dönen dev mekanizmalar, sessiz salonlar… Bu bölümde roman, bir masalın içinden geçerek felsefeye varır. Zaman, artık dakikaların toplamı değil; yaşanan anların niteliğidir.

Momo’nun mücadelesi, büyük bir kahramanlık destanı değildir. O kılıç kuşanmaz, planlar yapmaz, nutuklar atmaz. Onun silahı yine aynıdır: Dinlemek, beklemek, korkmamak. Duman Adamlar telaşla hareket eder, sürekli sigara içer, sürekli kaçacak yer arar. Momo ise çoğu zaman durur. Bakar. Sessiz kalır. Ende, burada çok güçlü bir karşıtlık kurar: Hız ile derinlik. Tüketmek ile yaşamak. Sahip olmak ile olmak.

Momo, yalnızca modern hayatın eleştirisi değildir. Aynı zamanda umutlu bir romandır. Çünkü Ende, zamanı geri vermenin mümkün olduğunu söyler. Ama bunun yolu, saatleri yavaşlatmak değil; dikkati derinleştirmektir. İnsanların birbirine yeniden bakması, çocukların yeniden oynaması, hikâyelerin yeniden anlatılması… Romanın sonunda mahalle yeniden canlanır. Ama her şey eskisi gibi değildir. Çünkü bir şey öğrenilmiştir: Zaman, dışarıda değil, ilişkidedir.

Momo’nun kendisi de değişmez. O hâlâ aynı sade çocuktur. Ama artık yalnızca dinleyen değil, taşıyandır. İnsanlara kaybettikleri şeyi hatırlatan bir varlıktır. Onun kimsesizliği, bu yüzden bir eksiklik değil, bir açıklıktır. O, hiçbir yere ait olmadığı için, herkese aittir. Ve belki de bu yüzden, zamanı koruma görevi ona düşer.

Michael Ende’nin dili yalındır ama simgesel olarak zengindir. Her karakter bir insan hâlini temsil eder. Beppo sabrı, Gigi hayal gücünü, Duman Adamlar modern telaşı, Hora Usta kozmik düzeni çağrıştırır. Ama roman bunları açık açık söylemez. Masalın içinden geçirir. Bu yüzden Momo, yaşa göre değişen bir kitaptır. Çocukken bir macera okursun. Gençken bir adaletsizlik hikâyesi. Yetişkinken bir itiraf.

Kitabın en dokunaklı taraflarından biri, dinlemenin merkezde oluşudur. Momo kimseye akıl vermez. Onu sevmemizin nedeni de budur. O, “daha iyi yaşa” demez. “Buradayım,” der. Ve bazen birinin “buradayım” demesi, bütün çözümlerden daha iyileştiricidir. Ende, bu basit jesti, romanın kalbine koyar. Çünkü zamanın en saf hâli, paylaşılan andır.

Momo, kapitalizmin, hız kültürünün, verimlilik takıntısının masalsı bir eleştirisi olduğu kadar, insanın kendi iç temposuna dair bir hatırlatmadır. Okura, daha yavaş yürü demek yerine, “neden koşuyorsun?” diye sorar. Ve bu soru, kolay kolay susmaz.

Bu kitabı bitirdiğinde belki saate bakarsın. Ama kaç olduğunu görmek için değil. Onun orada durduğunu fark etmek için. Belki birine daha uzun bakarsın. Belki bir hikâyeyi yarım bırakmazsın. Belki bir çocukla oynarken aklın başka yere kaçmaz.

Momo, zamanı durdurmaz. Ama zamanın içindeki seni yavaşça görünür kılar.

Ve roman kapanırken, geriye şu duygu kalır: Hayat, çoğu zaman eksik yaşadığımız bir şey değildir. Fazla hızlı geçtiğimiz bir şeydir.